Öküzgözü Nedir? (Üzüm Çeşidi)

Kısaca: Öküzgözü, Elazığ ve çevresinde yetişen, iri ve sulu taneli, koyu kırmızı-menekşe renkli yerli bir üzüm çeşididir. Adını tanelerinin büyüklüğünden alır. Asidi yüksek, taneni düşük-ortadır; bu yüzden daha tanenli Boğazkere ile harmanlanması yörede yaygın bir uygulamadır. Elazığ Öküzgözü Üzümü, TÜRKPATENT'te 108 numaralı menşe adı olarak tescillidir.

Öküzgözü, Doğu Anadolu’nun Elazığ yöresinde yüzyıllardır yetiştirilen yerli bir kırmızı üzüm çeşididir. Hem sofralık hem şaraplık olarak kullanılır; kurutulmuş olarak da değerlendirilir. Elazığ Öküzgözü Üzümü adı, TÜRKPATENT’te 108 numaralı menşe adı olarak tescillidir ve tescilin ilanı 10 Temmuz 2008 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.

Öküzgözü nasıl bir üzüm?

Öküzgözü, iri, sulu ve etli taneleriyle tanınan bir üzümdür. Tescil belgesi, adın doğrudan tane büyüklüğünden geldiğini ve çeşidin bir diğer adının Devegözü olduğunu kaydeder. Belgede yer alan başlıca özellikler şunlardır:

• Tane: Büyük, geniş yumurta biçimli; ortalama boyu 22,9 mm, eni 19,4 mm. Kabuk rengi koyu kırmızı-menekşe, kabuk kalınlığı orta.
• Meyve eti: Çok sulu, biraz sert; meyve etinde renk maddesi (antosiyanin) yok denecek kadar azdır. Tanede genellikle üç çekirdek bulunur.
• Salkım: Büyük ve seyrek; ağırlığı 140-420 gram, salkımdaki tane sayısı 60-152 arasında değişir.
• Tat: Tescil belgesi tanenin özel tadını “otsu” olarak tanımlar.
• Olgunlaşma: Ben düşme (tanenin renk almaya başlaması) çok geçtir. Malatya’da yürütülen bir çalışmada Öküzgözü, incelenen 17 çeşit içinde hasadı en geç yapılan çeşit oldu (18-23 Eylül).

Fırat Üniversitesi’nde yapılan ve tescil belgesine giren analize göre Öküzgözü şırasında asitlik %0,82 (tartarik asit cinsinden), tanede pH 3,37, şırada briks değeri 21’dir.

Öküzgözü hangi bölgede yetişir?

Öküzgözü’nün ana yurdu Elazığ’dır. Menşe adı tescili, Elazığ Merkez ilçesi ile Arıcak, Alacakaya, Ağın, Baskil, Karakoçan, Keban, Kovancılar, Palu, Sivrice ve Maden ilçelerini kapsar. Çeşit komşu Diyarbakır ve Mardin’de de yaygın olarak yetiştirilir; Malatya’daki bağlarda yürütülen fenoloji çalışmalarında da yer alır.

Tescil belgesi, bölgenin öne çıkan koşullarını şöyle sıralar:

• Rakım ve arazi: Bağlar yaklaşık 850-1.000 metre yükseklikte, dağlarla çevrili, çoğunlukla yamaç arazilerdedir.
• Mikroklima: Dar ve uzun vadilerden akarak Fırat’a karışan dere ve çaylar bölgesel iklimi yumuşatır. Keban ve Karakaya baraj gölleri de iklimi ılımanlaştırarak çeşidin yetişme alanını genişletmiştir.
• İklim: Yıllık ortalama sıcaklık 12,9 °C; ölçülen en yüksek sıcaklık 42,2 °C, en düşük -16,5 °C.
• Toprak: Geçirgenliği iyi, derin profilli, verimli killi ve taşlı topraklar. Üst katmanların kolay ısınması ve besince zengin olması, asmayı yaz kuraklığından ve kış donundan korur.

Hasat, yöreye ve yıla göre değişmekle birlikte genellikle eylülün ikinci yarısında yapılır. Diyarbakır’daki bir çalışmada hasat örnekleri 30 Eylül’de alınmıştır.

Tadı ve yapısı nasıldır?

Öküzgözü’nün belirleyici özelliği yüksek asittir. Çukurova Üniversitesi’nin Elazığ üzümleriyle yaptığı araştırmaya göre şarap üretimi için uygun olgunlukta Öküzgözü’nün asidi yüksektir; bu üzümden elde edilen şarapların asidi yüksek, alkolü düşüktür. Aynı çalışmada Öküzgözü, Boğazkere’ye göre tanen ve renk maddesi bakımından daha fakir bulunmuştur. Bu yüzden Öküzgözü genellikle hafif-orta gövdeli, taneni düşük-orta bir kırmızı olarak sınıflandırılır. Tanen düşük olduğu için ağızda buruşturma hissi sınırlıdır.

Tüketici panelleriyle yapılan bir duyusal çalışmada, Öküzgözü’nden yapılan genç şaraplar en çok “dengeli”, “kırmızı renkli”, “aromatik” ve “kırmızı meyve” (çilek, vişne, kiraz, ahududu) tanımlayıcılarıyla nitelendirilmiştir.

	Öküzgözü	Boğazkere	Kalecik Karası
Renk	Kırmızı	Kırmızı	Kırmızı
Ana bölge	Elazığ	Diyarbakır, Elazığ	Ankara (Kalecik)
Tane	İri, yumurta biçimli	Orta, yuvarlak	Orta, küremsi
Asit	Yüksek	Orta-düşük	Orta
Tanen	Düşük-orta	Yüksek	Düşük
Coğrafi işaret	Menşe adı, no. 108	Menşe adı, no. 416 ve 687	Mahreç işareti, no. 89

Öküzgözü neden Boğazkere ile harmanlanır?

Öküzgözü ve Boğazkere birbirini tamamlayan iki üzümdür. Öküzgözü asit ve meyve, Boğazkere ise tanen, renk ve şeker getirir. Canbaş ve arkadaşlarının 1995’te yayımlanan çalışmasına göre Elazığ’daki kamu şarap işletmesinde iki üzüm o yıllarda 2’ye 1 oranında (iki pay Öküzgözü, bir pay Boğazkere) karıştırılıyordu. Araştırmacıların 1988-1989 denemelerinde farklı oranlar karşılaştırıldı; kimyasal ve duyusal analizlerde en yüksek puanı yarı yarıya karışım aldı. Boğazkere oranı arttıkça tanen ve renk maddesi miktarı da arttı.

Bu harman geleneği, iki çeşidin aynı yörede yan yana yetişmesiyle birlikte Doğu Anadolu bağcılığının tanınan bir özelliği hâline gelmiştir.

Peynir eşleştirmesinde hangi ilke geçerli?

Öküzgözü’nün yüksek asidi, yağlı peynirlerin ağızda bıraktığı ağırlığı dengeler; düşük taneni ise tuzla birleşince sertleşmez. Bu nedenle Öküzgözü, Erzincan (Şavak) tulum peyniri gibi yağlı, tuzlu ve ufalanan koyun peynirleriyle ya da sert, olgun koyun peynirleriyle eşleştirilir.

Tanenli kırmızılarla sorun çıkarabilen tuzlu beyaz peynirlerde de düşük tanenli çeşitler daha uyumlu kabul edilir. Aşağıdaki tablo, eşleştirme verisindeki peynirleri ve gerekçeleri gösterir.

Öküzgözü hangi peynirlerle eşleşir?

Peynir	Uyum	Neden
Erzincan tulum peyniri koyun · ufalanan, yağlı	Klasik	Öküzgözü'nün yüksek asidi tulumun yoğun yağını keser, düşük taneni tuzla sertleşmez.
Manchego koyun · sert	İyi	Asidik, meyveli yerli kırmızı sert koyun peynirinin yağını keser.

Tüm tablo: peynir–şarap eşleştiricisi.

Sık sorulan sorular

Öküzgözü nasıl bir üzüm?

Öküzgözü; iri, sulu ve etli taneli, koyu kırmızı-menekşe renkli bir kırmızı üzüm çeşididir. Tanesi ortalama 22,9 mm boyunda, kabuğu orta kalınlıktadır ve bol şıra verir. Şaraplık olarak bilinse de yörede sofralık ve kurutmalık olarak da kullanılır.

Öküzgözü hangi bölgede yetişir?

Öküzgözü'nün ana bölgesi Elazığ'dır; menşe adı tescili Elazığ Merkez ile Arıcak, Alacakaya, Ağın, Baskil, Karakoçan, Keban, Kovancılar, Palu, Sivrice ve Maden ilçelerini kapsar. Çeşit komşu Diyarbakır'da da yaygın olarak yetiştirilir ve Malatya'daki bağlarda da bulunur.

Öküzgözü ile ne yenir?

Öküzgözü üzümü yörede sofralık olarak taze tüketilir. Bu üzümden yapılan şarap ise yüksek asidi nedeniyle genellikle tulum peyniri ve olgun koyun peynirleri gibi yağlı, tuzlu peynirlerle eşleştirilir.

Öküzgözü adı nereden geliyor?

Coğrafi işaret tescil belgesine göre Öküzgözü adı, tanelerinin büyüklüğünden gelir. Aynı belgede çeşidin bir diğer adının Devegözü olduğu da belirtilir.

Öküzgözü ile Boğazkere arasındaki fark nedir?

Öküzgözü iri taneli, asidi yüksek ve taneni görece düşük bir üzümdür; Boğazkere ise orta taneli, tanen ve renk maddesi bakımından daha zengin, asidi daha düşüktür. Bu karşıt özellikler nedeniyle iki çeşit Elazığ yöresinde sıklıkla harmanlanır.

Kaynaklar

1. Türk Patent ve Marka Kurumu, Coğrafi İşaret Tescil Belgesi No. 108: Elazığ Öküzgözü Üzümü (menşe adı)
2. Canbaş, A., Ünal, Ü., Deryaoğlu, A., Erten, H., Cabaroğlu, T. (1995). Elazığ Yöresi Şaraplık Öküzgözü ve Boğazkere Üzümleri Üzerinde Teknolojik Araştırmalar. Gıda, 20(5): 281-288
3. Özdemir, G., Sessiz, A. (2018). Öküzgözü, Boğazkere ve Şire Üzüm Çeşitlerine Ait Tanelerin Farklı Olgunluk Dönemlerinde Meydana Gelen Fiziksel ve Kimyasal Değişimlerin Belirlenmesi. Bahçe, 47 (Özel Sayı 1): 243-248
4. Küsmüş, S., Doğan, A., Uyak, C. (2022). Malatya Yöresinde Yetiştirilen Standart ve Yerel Üzüm Çeşitlerinin Fenolojik Özellikleri ve Sıcaklık Toplamı İsteklerinin Belirlenmesi. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2(1): 9-23
5. Darıcı, M., Özonur, A., Cabaroğlu, T. (2023). Öküzgözü Şaraplarının CATA Yöntemi ile Tüketici Duyusal Karakterizasyonu. Bahçe, 52 (Özel Sayı 1): 286-299

Bu sayfa üzüm çeşidi hakkında kültürel ve tarımsal bilgi amaçlıdır; alkollü içki tanıtımı veya satışı amacı taşımaz. 18 yaşından küçüklere yönelik değildir.