Kalecik Karası Nedir? (Üzüm Çeşidi)

Kısaca: Kalecik Karası, adını Ankara'nın Kalecik ilçesinden alan, Kızılırmak vadisinde yetişen ince kabuklu, az tanenli yerli bir kırmızı üzüm çeşididir. 1960'ların sonunda yörede yok olmanın eşiğine gelen çeşit, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi'nin 1972'de başlattığı seleksiyon çalışmalarıyla yeniden yaygınlaştı. Kalecik Karası Üzümü, TÜRKPATENT'te 89 numaralı mahreç işareti olarak tescillidir.

Kalecik Karası, adını Ankara’nın yaklaşık 70 km doğusundaki Kalecik ilçesinden alan yerli bir kırmızı üzüm çeşididir. Kızılırmak’ın ilçeyi boydan boya geçen vadisinde yetişir. Tescil belgesinde çeşidin bir diğer adı Kara Kalecik olarak geçer. Bugün yaygın biçimde yetiştirilen bir çeşit olsa da 1960’ların sonunda kendi yöresinde neredeyse yok olmuştu.

Kalecik Karası nasıl bir üzüm?

Kalecik Karası Üzümü tescil belgesi, çeşidi ayrıntılı ampelografik ölçülerle tanımlar:

• Tane: Çoğunlukla elips, seyrek salkımlarda küresel; ortalama 15,65 mm boyunda, 14,40 mm eninde. Rengi kırmızı-siyah, üzeri hafif puslu.
• Kabuk: İnce, tane etinden kolay ayrılır.
• Tane içi: Dolgun, sulu, elyafsız, tatlı ve az tanenli; meyve eti renksizdir. Tanede 1-2, bazen 3 çekirdek bulunur.
• Salkım: Tek kanatlı, sık; ortalama 15,2 cm uzunluğunda, 10,7 cm genişliğinde; salkım sapı kısa.
• Olgunlaşmada bileşim: Kuru madde ortalama %22,53, tartarik asit 7,84 g/l, malik asit 6,47 g/l, şıra randımanı %75.

Tescil belgesine göre hasat, üzüm kendine özgü rengini ve tadını aldığında ve kuru madde %22 ± 2 olduğunda makas ya da bıçakla yapılır. Ankara Üniversitesi’nin raporuna göre Kalecik’te üzüm, eylül ayının ikinci yarısında %23-24 şeker (suda çözünür kuru madde) ve %0,7-0,8 asit değerlerine ulaşır.

Kalecik Karası hangi ilde yetişir?

Çeşidin özgün ekolojisi Ankara ilinin Kalecik ilçesidir. Ankara Üniversitesi’nin klon seleksiyonu raporuna göre en uygun alan, Kızılırmak vadisinin güneyde Samanlık, kuzeyde Uyurca köyü arasındaki yaklaşık 30 km’lik bölümüdür. Yarım yüzyıl öncesine kadar bağların en yoğun olduğu kesim, Gökdere ve Samanlık köyleri arasındaki, rakımı nehir tabanında 600-625 m, doğu yamaçlarında 900 m’ye çıkan yaklaşık 30.000 dekarlık araziydi.

• Toprak: Tescil belgesine göre ilçe topraklarının çoğunu kalsiyumca zengin kahverengi ve kırmızı-kahverengi topraklar oluşturur; Kızılırmak çevresinde alüviyal topraklar bulunur. Rapor, yamaçlardaki kil ve demirce zengin, kolay ısınan ve havalanan kayaçlı toprakları ayrıca vurgular.
• Bakı: Batıya %30-40 eğimli yamaçlar güneşi iyi alır.
• Mikroklima: Tescil belgesi, Kızılırmak’ın oluşturduğu mikroklimanın toprak yapısıyla birleşerek çeşidin karakterini belirlediğini kaydeder.

1990’larda artan ilgiyle Kalecik Karası bağları Kırıkkale, Çankırı, Kırşehir ve Nevşehir’in yanı sıra özgün ekolojisinden çok farklı olan Denizli ve Antalya’da da kuruldu. Çeşit Malatya’da yürütülen fenoloji çalışmalarında da yer alır.

Mahreç işareti notu: Kalecik Belediyesi’nin başvurusuyla 89 numarayla tescil edilen coğrafi işaret bir mahreç işaretidir ve coğrafi sınırı “Türkiye Cumhuriyeti sınırları içi” olarak belirlenmiştir. Yani ad, Kalecik’ten gelse de tescil yalnız Kalecik’te yetişen üzümü kapsamaz; tescilde aşılı fidanlarda Ankara Üniversitesi’nin seçtiği klonların kullanıldığı belirtilir.

Kalecik Karası nasıl kurtarıldı?

Ankara Üniversitesi’nin raporuna göre Kalecik bağcılığı 1960’lı yıllardan itibaren üç nedenle hızla geriledi: köylerden Ankara’ya yoğun göç nedeniyle bağların bakımsız kalması, filoksera zararlısının yöreyi sarması ve engebeli arazideki küçük bağlardan alınan ürünün taşınıp pazarlanmasındaki güçlükler. 1960’ların sonunda çeşit yörede yok olmanın eşiğine geldi. Kurtarma çalışmaları şu adımlarla ilerledi:

1. 1972-1975: Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bağ-Bahçe Kürsüsü, TÜBİTAK desteğiyle (TOAG-157) Kalecik’te toptan seleksiyon projesi yürüttü ve 45 klon baş omcası seçti. Rapor bu çalışmayı Türkiye bağcılığındaki ilk seleksiyon çalışması olarak anar.
2. 1975-1982: İkinci aşama zamanında başlatılamadığı için 45 adaydan 22’si kaybedildi; kalan 23 omca yeniden numaralanarak koruma altına alındı ve 1982’de bir klon koleksiyon bağı kuruldu.
3. 1983-1989: İki TÜBİTAK projesiyle (TOAG-507 ve TOAG-634) Kalecik ve Tekirdağ’da teksel seleksiyon yapıldı; Kalecik için 12 ve 21 numaralı klonlar önerildi. Ancak klonlar virüs testinden geçirilemediği için tescil edilemedi.
4. 1999: Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Kalecik Bağcılık Araştırma İstasyonu’nda yeni bir klon seleksiyon bağı kuruldu.
5. 2008-2012: Prof. Dr. Hasan Çelik yürütücülüğündeki TÜBİTAK projesinde (107O731) 23 aday virüs yönünden test edildi; 21, 9, 19 ve 18 numaralı klonlar seçildi ve meristem kültürüyle virüsten arındırılmış bitkilerle ana damızlık parseli oluşturuldu.

Rapor, 1972-1989 arasındaki projelerde emeği geçenler arasında Prof. Dr. Nail Oraman ve Prof. Dr. Yılmaz Fidan’ı anar.

Tadı ve yapısı nasıldır?

Kalecik Karası; ince kabuğu ve az tanenli tane yapısıyla hafif-orta gövdeli, düşük tanenli bir kırmızı üzümdür. Ankara Üniversitesi raporu, bu üzümden yapılan şarapları menekşe ve yakut tonlarında renk; kiraz, vişne, çilek, mürdüm eriği ve ahududu gibi kırmızı meyve ile gül ve karanfil gibi çiçek aromalarıyla tanımlar. Rapor ayrıca çeşidin roze şarap üretimine de uygun bulunduğunu belirtir.

	Kalecik Karası	Öküzgözü	Boğazkere	Narince
Renk	Kırmızı	Kırmızı	Kırmızı	Beyaz
Ana bölge	Ankara (Kalecik)	Elazığ	Diyarbakır, Elazığ	Tokat
Kabuk	İnce	Orta kalın	Kaynaklar ayrışır	–
Tanen	Düşük	Düşük-orta	Yüksek	–
Coğrafi işaret	Mahreç, no. 89	Menşe adı, no. 108	Menşe adı, no. 416 ve 687	Üzüm için yok; yaprağı tescilli

Peynir eşleştirmesinde hangi ilke geçerli?

Düşük tanenli kırmızıların temel avantajı, tuzlu ve yumuşak peynirlerle çatışmamasıdır. Yüksek tanen, tuzla birleşince ağızda metalik ya da acımsı bir tat bırakabilir; Kalecik Karası’nın yumuşak yapısında bu risk düşüktür. Bu nedenle Kalecik Karası; brie ve camembert gibi tanen istemeyen yumuşak kabuklu peynirlerle, Kars gravyeri gibi tuz kristalli sert peynirlerle ve Ezine peyniri gibi tuzlu beyaz peynirlerle eşleştirilir.

Aşağıdaki tablo, eşleştirme verisindeki peynirleri gerekçeleriyle gösterir.

Kalecik Karası hangi peynirlerle eşleşir?

Peynir	Uyum	Neden
Ezine peyniri keçi, koyun, inek · yarı sert, salamura	İyi	Düşük tanenli, meyveli bir kırmızı olduğu için tuzlu peynirle metalik tat bırakmaz.
Kars gravyeri inek · sert, delikli	İyi	Yumuşak tanen, sert peynirin tuz kristalleriyle çatışmaz.
Brie inek · yumuşak, küflü kabuk	İyi	Tanen isteyen bir peynir değildir; Kalecik Karası gibi yumuşak kırmızı uygundur.
Camembert inek · yumuşak, küflü kabuk	İyi	Hafif, meyveli kırmızı mantar aromasıyla uyumludur.

Tüm tablo: peynir–şarap eşleştiricisi.

Sık sorulan sorular

Kalecik Karası nasıl bir üzüm?

Kalecik Karası; orta büyüklükte, küremsi ya da elips biçimli, kırmızı-siyah renkli ve üzeri hafif puslu taneli bir kırmızı üzümdür. Kabuğu incedir, tane içi dolgun, sulu, tatlı ve az tanenlidir; salkımı sık ve tek kanatlıdır.

Kalecik Karası hangi ilde yetişir?

Kalecik Karası'nın özgün yetişme alanı Ankara ilinin Kalecik ilçesidir; en uygun bölüm, Kızılırmak vadisinin Samanlık ile Uyurca köyleri arasındaki yaklaşık 30 km'lik kesimi kabul edilir. 1990'lardan sonra Kırıkkale, Çankırı, Kırşehir, Nevşehir, Denizli ve Antalya gibi illerde de bağları kurulmuştur.

Kalecik Karası ne ile yenir?

Kalecik Karası üzümünden yapılan şarap, düşük taneni nedeniyle brie ve camembert gibi yumuşak kabuklu peynirlerle, Kars gravyeri gibi sert peynirlerle ve tuzlu beyaz peynirlerle eşleştirilir. Düşük tanen, peynirin tuzuyla birleşince metalik tat oluşturmaz.

Kalecik Karası nasıl kurtarıldı?

Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bağ-Bahçe Kürsüsü, 1972-1975'te TÜBİTAK destekli bir seleksiyon projesiyle Kalecik bağlarından 45 klon baş omcası seçti. Çalışmalar 1983-1989'da ve 1999'dan itibaren sürdü; 2012'de sonuçlanan projede 21, 9, 19 ve 18 numaralı klonlar seçilerek virüsten arındırılmış ana damızlık parseli kuruldu.

Kalecik Karası coğrafi işaretli mi?

Evet. Kalecik Belediyesi'nin 2005'teki başvurusu üzerine Kalecik Karası Üzümü, 89 numarayla mahreç işareti olarak tescil edilmiş ve tescil 6 Nisan 2006 tarihli Resmî Gazete'de ilan edilmiştir. Mahreç işareti olduğu için tescilin coğrafi sınırı Türkiye'nin tamamıdır.

Kaynaklar

1. Türk Patent ve Marka Kurumu, Coğrafi İşaret Tescil Belgesi No. 89: Kalecik Karası Üzümü (mahreç işareti)
2. Çelik, H., Kunter, B., Selli, S., Keskin, N., Akbaş, B., Değirmenci, K. (2012). Kalecik Karası Üzüm Çeşidinde Klon Seleksiyonu ve Seçilen Klonlara Ait Ana Damızlık Parselinin Oluşturulması. TÜBİTAK Proje No. 107O731, Sonuç Raporu, Ankara
3. Küsmüş, S., Doğan, A., Uyak, C. (2022). Malatya Yöresinde Yetiştirilen Standart ve Yerel Üzüm Çeşitlerinin Fenolojik Özellikleri ve Sıcaklık Toplamı İsteklerinin Belirlenmesi. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 2(1): 9-23

Bu sayfa üzüm çeşidi hakkında kültürel ve tarımsal bilgi amaçlıdır; alkollü içki tanıtımı veya satışı amacı taşımaz. 18 yaşından küçüklere yönelik değildir.